Навоий вилояти ҳокими Нормат Турсунов ўз жамоаси билан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Навоий бўлими илмий-тадқиқот лабораториясига ташриф буюрди. Вилоят раҳбари Бўлим олимлари ва докторантлари томонидан олиб борилаётган илмий-тадқиқот ишлар ва ишланмалари билан танишди, ўз тавсияларини бериб, айрим лойиҳаларни амалга оширишда кўмаклашишини айтиб ўтди.
Жумладан, давра суҳбатида Навоий бўлими раиси Абдуразак Мирзаев Фанлар академиясининг ҳудудий бўлими Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ташаббуси билан 2017 йилда ташкил этилганини та'кидлади. Бешта таркибий бўлимда 15 илмий ходим 17 йўналишда фаолият олиб бормоқдалар. Бундан ташқари, Бўлимда докторантура ва стажёр-тадқиқотчилар институти мавжуд бўлиб, уларда 13 ёш олим диссертасияларини муваффақиятли ҳимоя қилган бўлса, бугунги кунда яна 31 киши ўз тадқиқотларини олиб бориб, таҳсил олмоқдалар. Ва бу кичик жамоа 2017 йил 15 июндаги Президент Қарори билан Навоий бўлимига юклатилган вазифаларни бажариш устида ишламоқда. Асосий вазифаларидан эса - Навоий вилоятининг саноат ва қишлоқ хўжалиги тармоқлари ҳолатининг тизимли таҳлилини олиб бориш, муаммоли масалаларни аниқлаш ва уларнинг самарали ечимини излаш учун устувор илмий йўналишларни белгилаш, ҳудуднинг иқтисодиёт тармоқларини техник ва технологик ривожланиши, энерго ва ресурстежамкор технологияларни жорий этишни та'минлаш, ишлаб чиқилаётган маҳсулотларнинг таннархини пасайтиришга ёрдам берувчи илмий тадқиқотларни ташкил этиш ва ўтказиш, фан-та'лим ва ишлаб чиқаришнинг интеграциялашуви жараёнини жадаллаштиришга кўмаклашувчи шароитлар яратиш ва ҳоказо.
Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлиги томонидан э'лон қилинган танловларда иштирок этиш мақсадида 2018-2023 йилларда Навоий бўлими томонидан 80га яқин лойиҳа юборилган. Улардан иккита амалий ва учта тижоратлаштириш лойиҳаси молиялаштирилди, натижада учта ишлаб чиқариш об'екти ва 50дан ортиқ янги иш ўринлари яратилди. Бугунги кунда Бўлим томонидан 20га яқин амалий, инновацион ва тижоратлаштиришга тайёр лойиҳалар тайёрланди, олимларнинг ишланмаларини жорий этишга тайёр бўлган хусусий корхоналар билан 10дан ортиқ лицензия шартномалари имзоланди. Уларнинг айримлари Навоий вилояти ҳокимига тақдим этилди.
Нормат Тўлқунович олимларнинг таклифларини қизиқиш билан тинглади, ҳар бир лойиҳани амалга ошириш бўйича ўз фикрларини билдирди ва кўмаклашишга ва'да берди. Мисол учун, у Кимё технологияси, нанотехнологиялар ва қишлоқ хўжалиги таркибий бўлим катта илмий ходими Ўктам Хакимов раҳбарлигида наслдор қоракўл қўйларининг геномини ўрганиш асосида генодиагностика усулларини ишлаб чиқишга қаратилган тадқиқотлар олиб борилган лойиҳага катта қизиқиш билдирди. Лойиҳа доирасида Навоий бўлимида ушбу иш учун Ўзбекистонда илк бор ихтисослаштирилган лаборатория ташкил этилди. Ушбу лабораториянинг шунга ўхшаш лабораториялардан фарқи шундаки, унинг фаолияти кўпроқ қишлоқ хўжалик ҳайвонларини ўрганишга қаратилган бўлса, республиканинг биотехнологик тадқиқот марказлари ва лабораторияларида олиб борилаётган илмий-тадқиқот ишлари асосан ўсимликлар ва микроорганизмларни ўрганишга қаратилган.
Навоий вилоятининг яйловларидаги қоракўл қўйларининг генофондини илмий асосда сақлаш ва ундан самарали фойдаланиш, рангли қоракўлчиликни ривожлантириш, қоракўлчилик маҳсулотларини халқаро талаблар асосида лаборатория синовларидан ўтказишни та'минлаш учун Юртбошимиз топшириғи билан Фанлар академияси Навоий бўлими қошида “Қизилқум илмий-тадқиқот тажриба стансияси” ДУК ташкил этилганини та'кидлади. Тугалланган лойиҳа бўйича тадқиқотлар Томди, Нурота ва Конимех туманларидаги чорвачилик фермаларида ўтказилди.
Бундан ташқари, чўл яйлов озуқабоп ўсимликлари уруғчилигини ташкил этиш мақсадида 500 гектар лалми ер ажратилди. Бу, жумладан, 2019 йил 2 августадаги Вазирлар Маҳкамасининг “2019-2021 йилларда Навоий вилоятининг Нурота туманини комплекс ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорида ҳам кўзда тутилган эди. Бўлим ўз кучи билан 20 гектар майдонга изен, эркак ўт ва эспарсет каби ўсимликларни экди. Шу йил уларнинг уруғлари йиғилади.
Вилоят ҳокимлиги раҳбари қоракўл қўйлари билан чекланиб қолмасдан, гўшт ва сут йўналишдаги қўйларнинг бошқа зотлари, шунингдек қорамоллар билан ҳам ушбу соҳалардаги тадқиқотларни кенгайтиришни тавсия қилди. Ишни кичик подадан бошласа бўлади. Раҳбар яйлов ва туёқли ҳайвонлар бўича молиялаштириш масалаларида кўмаклашишини айтиб ўтди. Имтиёзли кредит ажратиш ҳам бу масаланинг ечими бўлиши мумкин, фақат асоснома тайёрлаш зарур.
Мазкур таркибий бўлим мудири Шахноза Қодирова томонидан тақдим этилган яна бир лойиҳа Навоий бўлими олимлари томонидан ишлаб чиқилган намликни шимиб, ушлаб туриш қобилиятига эга бентонит асосида инновацион сув тежовчи технологияларни Навоий ва республикамизнинг бошқа вилоятларидаги фермер хўжаликларида кенг жорий этишга қаратилган. Булар қишлоқ хўжалиги экинлари уруғларини бентонит гиллари кукуни билан қобиқлаб экиш ва минерал ўғитлар қўшилган бентонит ўз ичига олган суспензия билан ўсимликларни баргидан озиқлантиришдир. Ушбу ишланмалар сўнгги йилларда дала синовларида ўз самарадорлигини исботлади. Бентонитнинг сорбсион хусусияти уруғларни стресссиз униб чиқиши ва ўсимликларнинг сувга бўлган эҳтиёжини қисман қоплашни та'минлашга имкон берди. Мисол учун, 2023 йилда Навбахор туманидаги 200 гектарга яқин пахта даласида улардан фойдаланиш пахта хомашёсининг 30 фоизигача қўшимча ҳосил олиш имконини берди. Нурота туманида лалми буғдойда синов эса ғалла ҳосилини 2-2,5 баробарга оширди.
Шу билан бирга, агар ўтган йили олимларнинг ўзлари далага бориб, барча зарур қишлоқ хўжалиги ишларини олиб борган бўлсалар, бу йил фермерлар натижани ўз кўзлари кўриб, ўзлари олимларнинг тавсияларни олиш учун Навоий бўлимига мурожаат қилиб, уруғларни қобиқлаш ва ўсимликларни баргидан озиқлантиришни мустақил равишда амалга оширишга, ҳатто тайёр суспензияни сотиб олишга ҳам тайёр эканликларини билдиришди.
Аммо бу ерда техник муаммо юзага келди, я'ни биоўғитлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш учун зарур ускуналар билан жиҳозланган бино мавжуд эмас. Н.Турсунов ушбу мақсад учун барча коммуникасияларга эга, аммо бироз та'мирталаб бино мавжудлигини та'кидлаб, агар у тўғри келса, биргаликда та'мирлаш мумкинлигини айтиб ўтди. Иккинчидан, у таклиф этилаётган технологияларнинг афзалликларини фермерларга янада яқинроқ таништириш ва тақдим этиш учун лалми, чўл ва суғориладиган ерларнинг бир хил майдонларини ажратишга қўмаклашишини айтди. Бундан ташқари, бу ерда илгари Ўзбекистонда етиштирилмаган кроталярия ўсимлигини мослаштириш бўйича тадқиқотлар ўтказиш мумкин бўлади. У сидерал маданиятли ўсимлик сифатида ҳамда матолари, тўрлар ва қоғоз ишлаб чиқариш мақсадида толани олиш учун ишлатилади. Кроталярия ем-хашак экини сифатида ҳам муҳимдир, у бедага кўра тўйимли, бундан ташқари у тупроқни азот билан тезда тўйинтириш қобилиятига эгадир. Ҳоким, шунингдек, “Навоий” халқаро аэропорти атрофини кўкамлаштириш масаласини ҳал этиш зарурлигига э'тибор қаратди, шунда вилоят ҳаво бандаргоҳига чиққан чет эллик ва бошқа вилоятлардан келган меҳмонларни зерикарли дашт кутиб олмайди.
Шундай қилиб, Навоий бўлимига технологик тажриба-саноат сех учун “нол” харид қийматида ёпиқ бино берилса, лойиҳалар ва грант маблағлари ҳисобига ускуналар сотиб олиш мумкин бўлади. Бунда бошқа нома'дан фойдали қазилмалардан тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш мумкин бўлади. Бу ҳақда ҳокимга норуда ва техноген фойдали қазилмалар таркибий бўлими мудири Бахтиёр Сабиров сўзлаб берди. У Бўлим олимларида Хитой Халқ Республикасининг Ўзбекистондаги элчихонасидан ҳомийлик маблағлари ҳисобидан, шунингдек, турли лойиҳалар ва хўжалик шартномаларни амалга ошириш орқали сотиб олинган айрим лаборатория жиҳозлари мавжудлигини та'кидлади. Ўз имкониятларидан келиб чиққан ҳолда қўлбола усулида ишлаб чиқарилган ускуналар ҳам бор. Айтилган режа амалга ошса, олимлар лабораторияда олинган натижалар асосида ярим саноат маҳсулот намуналарини ишлаб чиқариш имкониятига эга бўладилар.
Мисол учун, агар зарур жиҳоз ва ускуналар мавжуд бўлса, нафақат биоўғитлар, балки графит ва магнезитдан тайёрланган маҳсулотлар, шу жумладан оловбардош материаллар, вермикулитдан тайёрланган иссиқхона шароитида ўсимликларни етиштириш учун муҳим минераллар билан бойитилган биопарчаланувчи стаканчаларни ишлаб чиқаришни ҳам йўлга қўйиш мумкин бўлади. Шуни та'кидлаш жоизки, агар илгари вермикулитни кўпчитиш жараёнида кўп энергия сарфлайдиган ва етарлича тоза материални олишга имкон бермайдиган термик усул қўлланилган бўлса, таркибий бўлимда ушбу муаммоларни ечишга имкон берадиган кимёвий усул ишлаб чиқилди. Бунда иссиқлик ва шовқин изолясияси хусусиятларини камаймаган ҳолда янада енгилроқ вермикулитни олишга эришилди.
Бундан ташқари, бинони сувни тозалаш учун сорбентлар ва бошқа маҳсулотларнинг прототиплари, шунингдек, қуёш консентраторларини ишлаб чиқариш учун ишлатилиш ҳам мумкин. Мазкур консентраторлар қуёш энергиясидан фойдаланган ҳолда чой қайнатиш ва овқат пишириш мақсадида чўпонлар учун фойдали бўлади. Айтганча, Хитой компанияси билан консентратлар учун инновацион материалларни етказиб бериш бўйича келишув мавжуд. Бу Янги энергетика саноатини ривожлантириш бўйича Марказий Осиё-Хитой ал'янси билан яратилиши режалаштирилган Саноат, қишлоқ хўжалиги ва тоғ-кон саноатида инновацион технологияларни ривожлантириш ва жорий этишга кўмаклашиш Ўзбекистон-Хитой халқаро марказ қамраб олиши мумкин бўлган йўналишлардан биридир.
Меҳмонлар ушбу таркибий бўлимнинг базал'т ва таркиби сир бўлган қўшимчалардан ташкил топган ўта енгил материаллар ишлаб чиқариш бўйича тадқиқотлари билан қизиқишди. Биринчисини арматура ясаш, иккинчисини эса сементга қўшиш мумкин. Енгил конструксияни шахталарда қулашларни олдини олиш мақсадида тепа қисмларни ёпиш учун жуда фойдали бўлади. Бундан ташқари, базал'т ёнмайди ва намликка чидамли, я'ни бу коррозияга мойил бўлган металл арматураларга нисбатан яна бир афзалликдир.
Вилоят ма'мурияти далаларни суғориш пайтида тупроққа сув сингишини олдини олиш мақсадида суғориш ариқларининг деворларини ушбу материални қоплаш учун мослаштириб кўришни ва ан'анавий бетонлаш билан солиштирганда иқтисодий мувофиқлигини ҳисоблашни таклиф қилди. Бунга Навоий бўлими илмий ходимлари ушбу йўналишда тадқиқотлар олиб бораётганликларини, аммо бу мақсадда бентонит фойдаланаётканларини айтишди. Томонлар, шунингдек, тупроқдаги микроэлементларнинг таркибини таҳлил қилиш муҳимлигини та'кидладилар.
Қайта тикланувчи энергия, энерготежамкорлик ва экология бўлими мудири Ўктам Хакимов павловнияни етиштиришнинг Европа технологиясини маҳаллий шароитга мослаштиришга қаратилган тадқиқотлар Болгария Республикасининг “Paulownia БГ” Мчж билан ҳамкорликда ўтказилаётганлиги тўғрисида гапирди. Ушбу тез ўсадиган дарахтларнинг биринчи кўчатлари 2022 йилда Нурота туманининг лалми ерларига экилган ва 2023 йилда уларда технологик кесим қилинган. Бу йил павловнияни шўрланган тупроқда етиштириш имкониятларини ўрганиш мақсадида Болгариядан Хоразм вилоятига биринчи кўчатлар етказиб берилди.
Ҳокимга бир йиллик павловния дарахтлари парахасидан ёқилғи сифатида ишлатилиши мумкин бўлган биопеллет ва брикетлар ишлаб чиқариш лойиҳаси тақдим этилди. Павловниядан тайёрланган брикетларининг иссиқлик ўтказувчанлиги ан'анавий дарахт навларига қараганда бир неча баравар юқори ва кул миқдори анча паст. Бу узоқ аҳоли пунктларида кўмирни ўрнини босишга имкон беради ва саксовулнинг ноқонуний кесилишини олдини олади. Павловния плантасияси майдонларини кенгайтириш ва зарур ускуналарни харид қилмоқ лозим.
Ўтган икки йил мобайнида Навоий бўлими са'й-ҳаракатлари ва “Paulownia БГ” Мчжнинг молиявий кўмаги билан нуроталик 17 нафар ёшлар Болгариядаги павловния плантасияларида амалиёт ўташди. Яқин келажакда яна ўн киши ушбу мамлакатга амалиёт ўташ учун боради.
Бундан ташқари, жорий йилнинг май-июн ойларида Бўлим раиси А.Мирзаевнинг Болгарияга навоийлик олимларнинг инновацион технологияларини ушбу Европа давлатига жорий этиш имкониятларини муҳокама қилиш мақсадида бориши кўзда тутилган. Бунинг учун дала синовлари ва технологияларни Болгария шароитларига мослаштириш учун ер участкасини ажратиш тўғрисида келишиб олиш, келгусида эса қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик соҳасида кадрлар тайёрлашни ташкил этиш билан минтақавий даражада ҳамкорлик тўғрисида ҳужжат тайёрлаш режалаштирилган.
Умуман олганда, Навоий бўлимида халқаро ҳамкорликка катта э'тибор қаратмоқда. Бугунги кунга қадар Россия, Хитой, Марказий Осиё давлатлари ва Қозоғистон, Белоруссия, Болгария, Латвия, Пол'ша, Туркия, Ҳиндистон, Эрон ва бошқа давлатларнинг турли корхона, компания, илмий-тадқиқот муассасалари ва олий та'лим муассасалари билан 80га яқин ҳамкорлик меморандумлари имзоланган.
Шундай қилиб, Нормат Тўлқунович ўсимлик ва ҳайвонот хом ашёсига электрон тезлатгичлар ёрдамида ионлаштирувчи нурланиш билан микробларга қарши ишлов беришга ихтисослаштирилган хизмат кўрсатиш марказларини яратиш ғоясини ма'қуллади. Ушбу лойиҳани Россия Федерациясининг “Теокортекс” Мчж билан амалга ошириш режалаштирилган.
Юқорида баён этилган технологиянинг кенг жорий этилиши Ўзбекистонга қишлоқ хўжалиги мева-сабзавотлари экспортини кўпайтириш, етказиб бериш географияси ва турларини кенгайтириш имконини беради. Йирик улгуржи тарқатиш мажмуалари, транспорт марказлари, божхона терминаллари ёки хом ашё ва маҳсулотларни қайта ишлаш ва сақлаш жойлари яқинида юқорида қайд этилган марказларни яратиш таклиф этилади.
Россия томони уч миллион Ақш долларига тенг ускуналар етказиб беришга тайёр. Тажриба маркази барча зарур инфратузилмага эга бинони талаб қилади. Яқин кунларда шериклар бинонинг талаблари ва батафсил режасини тақдим этадилар. Ҳокимият бўш бино топиб, россияликларни режаларни янада муҳокама қилишга таклиф қилади.
Навоий вилояти ҳокими Н.Турсуновнинг Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Навоий бўлими илмий ходимлари билан “давра суҳбати” ижтимоий лойиҳалар муҳокамасидан четда қолмади.
Улардан бири Навоий шаҳрида аҳолини соғломлаштиришга ихтисослашган “Экологик боғ” ташкил қилиш бўйича амалий лойиҳасидир. Лойиҳада Навоий шаҳри ҳудудида саноат корхоналари зич жойлашгани сабаб аҳолида нафас олиш, овқат ҳазм қилиш а'золари, қон айланиш ва асаб тизими касалликлари кўпайганини инобатга олиб “экологик боғ” яратиш зарур эканлиги асосланган. Икки гектар ерда мавсумий ўсимликлар (мойчечак, расторопша), йил давомида ҳосил берадиган қулупнай, шиповник ва бошқа кўп йиллик доривор ўсимликлар, макка сано, годжи ва бошқа доривор буталар ҳамда зайтунзор ва киви далалари, шунигдек, конференсия ва ҳар хил илмий йиғилишлар ўтказиш ва ишлаб чиқариш майдончаларини барпо этиш назарда тутилган. Бундан ташқари лойиҳада асаб тизимини тинчлантириш учун фойдали лаванда далалари, кўчатхона ва иссиқхона (папая, банан, гуава), болалар майдончаси, саломалик кафеси, кутубхона ҳамда ҳамкорликда ва ўзимизда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар кўргазмаси, врач маслаҳатхонаси ва фитобар ташкил этиш режалаштирилган.
Лойиҳани амалга оширишга Бўлим томонидан меморандум имзоланган Фарғона вилояти “Меҳригиё” хусусий корхонаси мутахассислари жалб қилиш кўзда тутилган. Ҳоким лойиҳанинг долзарблигини та'кидлаб, ер участкасини ажратиш масаласида кўмаклашишини айтди.
Иккинчи лойиҳа – бу сайёҳлар учун тарихий, этник ва маданий аҳамиятга эга жойлар, шу жумладан зиёратгоҳлар белгиланган Навоий вилоятининг виртуал харитасини яратишдир. Вилоят ма'мурияти мутахассислари бундай карта аллақачон мавжудлигини та'кидладилар. Фақат юқори сифатли контент зарур ва бунинг учун ишончли манбаларни топиш учун керакли тадқиқотлар ўтказиш лозим. Томонлар ҳамкорлик қилишларига ва грант танловларига тақдим этиш учун қўшма лойиҳани тайёрлашга келишиб олдилар. Эҳтимол, бу Навоий бўлимида мустақил гуманитар таркибий бўлим очилишининг бошланғич нуқтасига айланиши мумкин, унинг ходимлари Навоий вилоятининг батафсил атласини чоп этиш учун тайёрлайдилар.
Учрашув якунида Нормат Турсунов олимларни қўллаб-қувватлашга ва улар билан яқиндан ҳамкорлик қилишга, шу жумладан иложи борича лаборатория ускуналарини харид қилишга ёрдам беришга тайёрлигини, асосийси, минтақанинг ривожланиши учун ижобий натижа бўлиши кераклигини та'кидлади.
Февзи ИСТАБЛАЕВ,
ФА Навоий бўлими матбуот котиби.