2025 йилнинг июл ойи Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Навоий бўлими учун фақатгина об-ҳаво жиҳатидан эмас, балки воқеаларнинг серқирралилиги жиҳатидан ҳам қизғин ўтди — хорижий хизмат сафарлар, чиқишлар ва музокаралар ойни янада мазмунли қилди. Бўлим раиси Абдуразак Мирзаев ташриф буюрган ва ҳамкасблари билан учрашувлар ўтказган мамлакатлар географияси Шарқдан Ғарбга қадар кенгайди. Ушбу ташрифлар қабул қилувчи томонларнинг расмий таклифига биноан амалга оширилгани эса жаҳон илмий ва ишбилармон доиралари томонидан Ўзбекистонга бўлган қизиқиш тобора ортаётганидан далолат беради.
Ташриф қилинган давлатлар рўйхатида биринчи бўлиб Балкан яриморолидаги мамлакат бўлди. Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Навоий бўлими ҳамда Болгария Республикасининг “Агро Солеи” Мчж ўртасида икки йил аввал ҳамкорлик тўғрисида меморандум имзоланган эди. Мазкур корхона раҳбари Георги Тончев шу билан бирга Сут маҳсулотлари ишлаб чиқарувчиларнинг минтақавий уюшмаси раиси ҳам ҳисобланади. Унинг чорвачилик мажмуасида бир неча ёш ўзбек мутахассислари меҳнат қилмоқда. Таклифнома орқали у Навоий бўлими билан ҳамкорликни янада мустаҳкамлашга қизиқиш билдирди.
Велико-Тирново вилояти мериясида фермерлар ва аграр соҳадаги мутахассислар билан ташкил этилган музокараларда томонлар гўшт ва сут йўналишидаги йирик ва майда шохли қорамоллар ҳамда паррандаларнинг селексияси ва боқилиши бўйича қўшма тадқиқотлар ўтказиш имкониятларини муҳокама қилдилар.
Музокараларнинг яна бир мавзуси сифатида Болгария шароитида Навоий бўлими томонидан ишлаб чиқилган ва дала синовларида самарадорлигини кўрсатган инновацион сув тежовчи технологияларни қўллаш имконияти муҳокама қилинди: яъни қишлоқ хўжалиги экинлари уруғларини бентонит гили кукуни билан қобиқ қилиш ва ўсимликларни бентонитли суспензия билан баргдан озиқлантиришдир. Велико-Тирново ҳудудида одатда май ва июн ойларида ёмғир кўп ёғса-да, умумий иқлим мўтадил-континентал ҳисобланади. Бентонит намликни сингдириш ва ўзида сақлаш қобилиятига эга бўлиб, ўсимликларнинг сувга бўлган эҳтиёжини қисман қоплайди. Ушбу хусусият экин ҳосилини қурғоқ ва иссиқ даврда сақлаб қолишга ёрдам беради.
Болгариянинг “Paulownia БГ” Мчж раҳбари Джан Дуралов бошчилигидаги жамоа юқорида тилга олинган технологияларнинг самарадорлигини текшириш учун 80 гектар ер майдони ажратишга тайёрлигини билдирди. Шу ерда нафақат маҳаллий сабзавот навлари, балки ўзбек қовунларини ўз ичига олган полиз маҳсулотлари етиштирилиши бўйича келишувга эришилди. Бу ишлар учун мавсумий меҳнатга Ўзбекистондан тажрибали деҳқонлар жалб этилади ва маҳсулот Европа бозорида сотилади. Ишлар 2026 йилга мўлжалланган.
Таъкидлаш жоизки, бу Навоий бўлими ва “Paulownia БГ” Мчж ўртасидаги илк ҳамкорлик эмас. 2022 йилдан бери Нурота туманидаги лалмикор ерларда павловния дарахтлари плантациясини яратиш бўйича амалий ишлар олиб борилмоқда. Ўша йил март ойида Болгариядан 2 минг қалампир ва 1 минг кўчат олиб келинган. Апрелда ушбу тез ўсувчи дарахтлар 1 гектар майдонга экилиб, кўчатлар учун ниҳолхона ташкил этилган. Ҳозирги босқичда зарур агротехнологик тадбирлар ўз вақтида олиб борилмоқда, плантация майдони эса 4 гектардан ошган.
Ўзбек мутахассисларини жалб этиш масаласи Свиштов шаҳар мери Генчо Генчев билан учрашувда ҳам кўтарилди. У меҳнат қилиш учун барча зарур шароитларни яратишга тайёр эканини билдирди. Шунингдек, Абдуразак Мирзаев София шаҳридаги Болгария Фанлар академияси Робототехника институтига ташриф буюрди. Институт директори Август Иванов ва илмий кенгаш аъзолари билан музокаралар бўлиб ўтди. Томонлар ҳамкорлик тўғрисида меморандум имзолашга келишиб олдилар.
18–20 июл кунлари Хитой Халқ Республикасининг Шинжон провинсиясида “Ипак йўли” тоғ-кон саноати бўйича ҳамкорлик форуми ҳамда тоғ-кон ва кўмир саноатининг халқаро кўргазмалари бўлиб ўтди. Ташкилотчиларнинг сўзларига кўра, ушбу тадбир дунёдаги учта йирик геология кўргазмаларидан бири ҳисобланади ва миллий технологиялар ҳамда ускуналардан қазиб олиш соҳасида қўллаш учун инновацион майдон бўлиб хизмат қилади. Навоий бўлимидан раиси билан бирга Ўзбекистон номидан таркибий бўлим мудири Шерзод Шарипов ҳам қатнашди.
Ўзбекистон геологиясидаги ютуқлар ҳақида маърузалар сўнгида, навоийлик геологлар қатор икки томонлама музокаралар ўтказдилар. “Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон” темир йўл магистраллари ҳамда тоғ-кон соҳаси ривожланишига бағишланган семинар доирасида Навоий бўлими Хитой Геология фанлари академиясининг Геомекҳаника институти ва Ченду технологик университети билан халқаро темир йўл йўналиши бўйлаб геология-қидирув ишларини ҳамкорликда амалга ошириш имкониятларини муҳокама қилди. Йўл қурилиши тоғлар орасидан ўтиши муносабати билан, тоғ жинслари таркиби, тузилиши ва ётиши ҳамда тектоник ёриқларни таҳлил қилиш учун ноёб имконият яратади. Бу эса замонавий релеф шаклланиш босқичларини ўрганишга ҳисса қўшиши мумкин. Айтиш жоизки, бўлим юқорида қайд этилган Хитой университети билан карер қияликларида геологик офатларни интеллектуал мониторинг қилиш ва эрта огоҳлантириш технологияларини комплекс ўрганиш бўйича ҳамкорликда иш олиб бормоқда.
Навоий бўлими Шинжондаги янги турдаги энергетик транспорт воситаларига ихтисослашган Хинжианг Жингченг Энергй Течнологй Девелопмент Co., Лтд. компанияси билан самарали музокаралар ўтказди. Томонлар электромобиллар учун аккумулятор технологиялари соҳасида илмий ва таълим кадрларини тайёрлашда ҳамкорлик қилишга келишиб олдилар. Шунингдек, интеллектуал хизмат кўрсатишга ихтисослашган Зҳунфеи Смарт Services Co. Лтд. компанияси билан ҳам меморандум имзоланди. Чина Ёнге Infrastructure Construction Гроуп бош директори Хоу Яотсзюнга Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Навоий бўлими номидан Хитой илмий-тадқиқот муассасалари, ишлаб чиқариш корхоналари, компаниялар ва тадбиркорлик субектлари билан расмий музокаралар олиб бориш, таклифлар ишлаб чиқиш ва мувофиқлаштириш ваколати берилди.
Бундан ташқари, Хитойнинг бир қатор бошқа ҳамкорлари билан қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун дронлар яратиш ва синаш, анъанавий хитой тиббиёти марказини қуриш, шакар ишлаб чиқаришдаги чиқиндилардан хамиртуруш ишлаб чиқариш каби йўналишлар бўйича музокаралар ўтказилди.
Форумда жаҳоннинг 30га яқин мамлакати вакиллари иштирок этди. Навоийлик олимлар МДҲ давлатларидан ташриф буюрган ҳамкасблар билан ҳамкорлик истиқболларини муҳокама қилиш имкониятини қўлдан бой бермадилар. Жумладан, Россиянинг “Алянсхимпром” ва “Сибекохим” Мчжлари билан ҳамкорлик тўғрисида меморандумлар имзоланди. “Сибекохим” ишланмалари қаторида йўлга сепиладиган ва қум ҳамда тош заррачаларини бирлаштириб, чанг чиқмаслигини таъминлайдиган махсус восита мавжуд. У карерлар ва бошқа қазиб олиш обектларида қўлланилиши мумкин. Томонлар мазкур воситани Қизилқум тоғ-кон ҳудуди шароитида биргаликда синашга келишиб олдилар.
25 июл куни Озарбайжоннинг Нахчивон Автоном Республикасида “Нахчивон 2025 — Геомининг” геология ва тоғ-кон саноати форуми бўлиб ўтди. Унда Навоий бўлими раиси А.Мирзаев маъруза билан чиқиш қилиб, бўлим фаолияти, Ўзбекистонда фан ва таълимни қўллаб-қувватлаш бўйича амалга оширилаётган ислоҳотлар, шу жумладан геология ҳамда ушбу соҳада сунъий интеллектни қўллаш истиқболлари ҳақида батафсил маълумот берди. У шунингдек, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг геологик таҳлиллардан сўнг кон участкаларини тадбиркорларга топшириш учун халқаро компанияларни жалб қилиш ҳақидаги топшириғини эслатиб, бу йўналишда олиб борилаётган ишлар ҳақида маълумот берди ва озарбайжонлик ҳамкасбларини ҳамкорликка чақирди.
Ушбу таклифга Озарбайжоннинг геологик лойиҳалаш ва лойиҳаларни бошқариш бўйича АТ-Геотеч минтақавий компанияси вакиллари қизиқиш билдирди. Томонлар мобил геология-қидирув отрядини биргаликда ташкил этиш имкониятини муҳокама қилдилар.
Форум иштирокчилари Озарбайжонда нефт-газ геологияси, Ўзбекистонда эса маъдан геологияси яхши ривожланганини, шу боис тажриба алмашиш ва ҳамкорлик замон талаби эканлигини қайд этдилар. Бу маънода Нахчивон Автоном Республикаси раҳбарияти навоийлик мутахассисларнинг павловния етиштиришдаги тажрибасини ўрганишга қизиқиш билдирди ва ушбу дарахтларнинг тажриба плантациясини ташкил этиш истагини билдирди. Бу йўналишда Болгариянинг Paulownia БГ Мчж иштирокида уч томонлама музокаралар ҳам бўлиб ўтди.
Халқаро сафарлар якунида хулоса шундай: фан инсониятга хизмат қилиши керак. Ҳар ким ўз йўли билан мақсадга етиши мушкул, бирлашган ҳаракат эса мақсадга етказувчи йўлни тезлаштиради.
Февзи ИСТАБЛАЕВ,
ФА Навоий бўлими матбуот котиби.